In 2007 publiceerden we al een eFlash over ondertitelen. En nu staat dat thema opnieuw op het menu. Niet uit onderwerpenschaarste. Wél omdat ‘ondertitels’ de laatste weken en maanden behoorlijk wat stof deden opwaaien. Respectabele televisieseries die schabouwelijk ondertiteld zijn. Of journaalfragmenten waarin de woorden van de geïnterviewde een wel héél vreemde wending krijgen. Kijkers ergeren zich daarover op het internet. Maar het probleem is intussen blijkbaar zo groot dat ook kwaliteitskranten erover berichten.

Ondertitelen = lastig
Nu, er zijn ‘verzachtende omstandigheden’: ondertitelen is aartsmoeilijk. Want spreken gaat sneller dan lezen. Dus … om een gesproken gesprek lezend te kunnen volgen, moeten de ondertitels kernachtiger zijn dan de dialogen. Tegelijk zijn ondertitels vertalingen. Kortom, je moet de essentie van een uitspraak zo kort mogelijk verwoorden. En … daarvoor moet je de connotatie en de achtergrond van het gesprek perfect inschatten. Tel daarbij de tijdsdruk die de meeste ondertitelaars parten speelt: alles moet zo snel mogelijk in een (extra) journaal of rechtstreeks op de buis. Blijf daar maar eens kalm bij als ondertitelaar: er zijn minder stresserende jobs.

Letterlijk? Niet altijd!
Journalistiek is ‘objectief weergeven wat er aan de hand is’. Daarbij leg je geen woorden in de mond van een geïnterviewde. Integendeel, je geeft letterlijk weer wat hij of zij zegt. Maar … ‘letterlijk weergeven’ is niet hetzelfde als ‘letterlijk vertalen’. Als een Franstalige je bedankt met je vous en prie, dan vertaal je dat niet met ik bid u erom, toch? Tijdens de tsunami in Japan kreeg de journaalkijker wél te horen dat de keizer ‘gebeden had’. Blijkt dat het om een vergelijkbare uitdrukking gaat: letterlijk vertaald gaat het over bidden, maar de taalgebruiker bedoelt iets anders. En in Japan zeggen dat de keizer bidt? Goed voor een tweede tsunami van verontwaardiging!

Open source
In deze multimediatijden gaan almaar meer ondernemende types zelf aan de slag. Met open source-pakketten bouwen ze een eigen website of ... zorgen ze zelf voor een ondertitelingbestand bij een dvd. Mooi dat het technisch allemaal mogelijk is, maar hoeveel taalkaas hebben die techneuten gegeten? Soms blijven ze heel dicht bij de originele boodschappen die ze letterlijk en vaak foutief vertalen. Dan weer gaan ze té enthousiast aan de slag en veroorzaken ze taalfouten die in het origineel niet te bespeuren waren. De oplossing? Vertrouw voor een goede vertaling – al dan niet in de vorm van ondertitels – op een expert. Op ElaN dus.

Lachen met ondertitels

Onbedoelde taalfouten in ondertitels zorgen vaak voor tenenkrullen en nagelbijten. Een taalliefhebber kan er zijn kijklust volledig bij inschieten, zodra hij begint te letten op die fouten. Want ze slorpen zo veel aandacht op dat je niet meer ziet wat er in de film of het fragment gebeurt. Maar ... goed gevonden ondertitels staan garant voor een niet te stoppen lachbui. Probeer maar: een voorbeeldje over Lego uit het NOS-Journaal. Of bekijk Berlusconi’s lofrede over Italië en Joeri Gagarins visie op de Belgische situatie.

Net zoals in ons filmpje over Kolonel Kadhafi, is de VRT soms wat (te) creatief bij het ondertitelen van nieuwsfragmenten. Onder andere in de berichtgeving over de nucleaire problemen in Japan.

Noem ons vakidioten, maar wij knappen af op ondertitels die vol staan met taalfouten. Zoals in de prestigieuze reeks The Pacific van Steven Spielberg.

Tip: de volgende keer je ondertitels toch maar even laten nalezen.

Bron: De Standaard Online

Deed u dat vroeger ook: Sylvester Stallone citeren, maar dan wel in het Frans? Of de gedubde versie van Hannibal uit The A-Team naspelen? Heerlijk! Wij lachten ons een breuk. Al waren die hertaalde filmversies ernstig bedoeld. Jarenlang was dubben dé evidentie in het buitenland. Al komen er nu wat barsten in dat bastion – in Wallonië tenminste. En dat allemaal in het voordeel van … ondertitelen.

Belgische ommekeer

De ‘ommekeer’ doet vanaf deze lente zijn intrede op Belgische bodem: de RTBF ondertitelt alle interviews met Nederlandstaligen. Om te beginnen in het televisiejournaal, later misschien ook in andere programma’s. Dat betekent het einde van een Franse stem die over de originele Nederlandse ligt en de boodschap synchroon vertaalt.

Aangename kennismaking = enchanté

Vanwaar die nieuwe aanpak? Het parlement van de Franse gemeenschap hoopt zo op een beter begrip van de taal en de cultuur uit het andere landsdeel. En geef toe, die gedachtegang houdt zeker steek. Voor Nederlandstaligen lijkt dat trouwens héél evident. Of kunt u zich een Hugh Laurie in House MD voorstellen die met een Nederlandse tongval spreekt? Wij lezen al jaren wat er in een andere taal op het scherm wordt gezegd.

Eerst Nederlands, daarna Engels

Na verloop van tijd mag u op de RTBF ook ondertitels verwachten in items met Engelse geïnterviewden. Al houden ze de dub-oplossing voorlopig nog achter de hand voor live-interventies. Dus … de synchrone tolk valt nog niet snel zonder werk. Al krijgt zijn collega, de ondertitelaar, toch aanzienlijk meer opdrachten op de plank.

Alleen RTBF?

Voorlopig krijgt de ondertitelaanpak alleen voet aan de grond bij de openbare omroep. De andere zenders blijven dubben. Maar dat kan uiteraard veranderen. Laten we hopen dat iedereen uiteindelijk voor ondertitelen kiest. Dan zijn we op termijn ook meteen verlost van die irritante, gedubde TV Shop-filmpjes.

Pro’s en contra’s

Op deredactie.be van de VRT, de zusteromroep van de RTBF, vindt u een item over de voor- en nadelen. Waarom dubben Franstaligen? Waarom zouden ze nu plots beginnen met ondertitelen? En wat gebeurt er met films of televisieprogramma’s? Alle antwoorden netjes op een rij.

Mickey Rourke = Duitser?

Weet u waarom Mickey Rourke zo lang van het scherm verdween? Hij volgde al die tijd Duitse les. Kwestie van een overtuigende comeback te maken op het witte doek in Amerika en … Duitsland. Oordeel zelf of zijn studie-ijver iets heeft opgeleverd: bekijk de trailer voor The Wrestler.

Ondertitelen: tekstpareltjes

Houdt u ook zo van donkere winteravonden? Onder een dekentje op de bank - dvd'tje kijken. Lekker, lekker, lekkerrrr ... Tot u begint te letten op de ondertitels bij uw favoriete film. U verzamelt zonder moeite een bonte meute dt-, tik- en spelfouten. Voor een taalliefhebber is dat een afknapper van formaat.

1. Massaliteratuur
Wat leest u het meest? Romans, tijdschriften, ... de krant? Neen, ondertitels. En u bent niet alleen. Duizenden televisiekijkers lezen dagelijks flinke hoeveelheden tekst onderaan op het scherm. En ook zij merken dat er heel vaak fouten in die teksten sluipen. Naar inhoud en vorm. Wat maakt ondertitelen dan zó moeilijk?

2. Ondertitelen = interpreteren
"Maar dat is toch niet wat die persoon zegt. Kunnen ze dat nu niet gewoon opschrijven? Moeilijk is dat toch niet ..."
Tja, dat laatste mag u gerust betwijfelen. Goed ondertitelen is een van de moeilijkste tekstuele bezigheden die er zijn. De vertaler zit namelijk langs alle kanten gebonden.
Hij moet de woorden van de ondertitelde spreker interpreteren om een leesbaar geheel te kunnen optekenen.

3. Plaatsgebrek
Verder zit hij met een krappe ruimte. Letterlijk neerschrijven en vertalen wat iemand zegt, gaat niet: die tekst past nooit op het scherm. "Dat is toch snel opgelost: geef meer ondertitels op kortere tijd?!"

4. Lage leessnelheid
Dan komt u in tijdnood. Want spreken gaat sneller dan lezen. De persoon in beeld kan dus veel meer zeggen dan u kunt lezen. De ondertitels zouden zo snel verdwijnen, dat u maar de helft kon meepikken.

5. Courante vertaalknelpunten
Naast die plaats- en snelheidsbeperkingen komen ook nog eens de 'gewone' vertaalproblemen op de proppen. Hoe geeft u idiomen weer? Neem nu bijvoorbeeld het Engelse: 'He is under the weather'. Vertaalt u dat als: 'Hij is onder het weer'? Kies toch maar beter voor: 'Hij is ziek'. Woordspelletjes zijn een andere kopbreker voor ondertitelaars. Al ooit eens geprobeerd om een stukje uit Monty Python te ondertitelen? Begin maar eens aan de sketch over de man die in anagrammen spreekt:

Palin: Well, Graham, nice to have you on the show. Now, where do you come from?

Idle: Bumcreland.

Palin: Cumberland?

Idle: Stah't it sepricely.

Palin: And I believe you're working on an anagram version of Shakespeare?

Idle: Sey, sey - taht si crreoct, er - ta the mnemot I'm wroking on "The Mating of the Wersh".

Palin: "The Mating of the Wersh"? By William Shakespeare?

Idle: Nay, by Malliwi Rapesheake.

Palin: And what else?

Idle: "Two Netlemeng of Verona", "Twelfth Thing","The Chamrent of Venice"....

Palin: Have you done "Hamlet"?

Idle: "Thamle". 'Be ot or bot ne ot, tath is the nestquoi.'

Palin: And what is your next project?

Idle: "Ring Kichard the Thrid".

Palin: I'm sorry?

Idle: 'A shroe! A shroe! My dingkom for a shroe!'

Palin: Ah, Ring Kichard, yes ... but surely that's not an anagram, that's a spoonerism.

Idle: If you're going to split hairs, I'm going to piss off.

'Herrit zennen epproep'

Dé cultreportage over ondertitels? Daarvoor moet u bij het schitterende In de Gloria aankloppen. De specifieke oproepen door Gerrit Callewaert uit 'Bavikhove, deelgemeente van Harelbeke' zijn hilarisch. Hebt u de reeks niet op dvd? You Tube helpt u voorlopig uit de nood.

Doe het zelf!

Voelt u zich geroepen om televisieminnend Vlaanderen en Nederland correct ondertitelde films of series te schenken? Registreer u op NL Ondertitels: een databank met 10.166 referenties naar Nederlandse ondertitels. En er komen elke dag film- en seriereferenties bij. Download het basisbestand, verbeter waar nodig en deel uw correcte versie met andere taalliefhebbers.